Terug naar overzicht

Ovenschalen

Als het buiten wat kouder en wat donkerder wordt, dan maken we het binnen graag gezellig en warm. Elke cultuur heeft wel zijn eigen recepten voor heerlijke ovengerechten en die worden vaak gemaakt en geserveerd in aardewerken schalen. We gaan deze herfst onze eigen ovenschaal maken.

Klei, glazuren en stoken

Ovenschalen worden vaak aardewerk gebakken tot maximum 1140°C. Aardewerk is nog poreus en kan daardoor beter tegen temperatuurschokken. Aardewerk is daardoor beter geschikt voor ovenschalen dan steengoed (baktemperatuur vanaf 1200°C).
Geglazuurd aardewerk (poreuze klei en gebakken op lage temperatuur) wordt al eeuwenlang gebruikt voor kookpotten. Een aardewerken pot of schaal neemt de warmte traag op en houdt deze daarna lang vast. Daarom zijn deze schalen ideaal voor het langzaam garen van gerechten.
We kiezen dus best een kleisoort die we laag bakken (bijvoorbeeld rode klei) of speciale vuurvaste klei (lichtgekleurde).

Kleikeuze:

roodbakkende klei Saint Aubin MRH, vuurvaste lichtgekleurde klei G&S 967 of Witgert 922 (maar deze laatste is wel voor hoogbak bedoeld).

Hand toont groene, geglazuurde ovenschaal met deksel — resultaat van ‘ovenschaal van klei maken’.

Foto: Katrien Pandelaers

Ontwerp

Vorm:

Denk na over de vorm, ovaal, rond, rechthoekig met afgeronde hoeken, …

Hoeken en wanden:

Kies voor afgeronde vormen en vermijd scherpe hoeken. De afgeronde hoeken geleiden de warmte beter en verlagen de kans op breuk.

Handvaten en deksel:

Wil je een schaal met handvaten of niet? Wil je er eventueel een deksel op of niet?

Afmetingen:

1,5 liter: ongeveer 22 cm L x 17 cm B x 5 à 6 cm H. Geschikt voor 1-2 personen.
3 liter: ongeveer 33 cm L x 23 cm B x 5 cm H. Dit is de meest populaire maat, perfect voor standaardrecepten voor 4-6 personen.
4 liter: ongeveer 38 cm L x 25 cm B x 5 cm H, en geschikt voor grotere gezinnen (6 tot 8 personen).

Decoreren:

Denk ook al na over de decoratie: aangezien we de ovenschalen allemaal tot maximum 1140°C gaan bakken, kunnen we de standaard atelierglazuren (bedoeld voor hoogbak) niet gebruiken. We voorzien een transparant aardewerkglazuur dat geschikt is voor ovenschalen. Aangezien we enkel met transparante glazuur zullen werken, zullen we eerder kiezen voor rode klei. Decoreren met engobes is natuurlijk ook mogelijk.

Kartonnen sjablonen en kleiplaten (bodem en wanden) uitgesneden en klaar voor montage.

Aan de slag

Lap uitrollen en bodem

Rol een lap klei van 8 mm dik uit en snijd de bodem uit.
Bouw de wand op met kleirollen of met soepele kleiplaten.

Wanden opbouwen (kies één methode)

Kleirollen: Maak gelijkmatige kleirollen die ook ongeveer 1 cm dik zijn. Leg de eerste rol klei recht op de bodem. Wrijf de rol aan de binnenkant stevig vast op de bodem. Werk daarna ook de buitenkant goed aan. Bouw je vorm rustig en ring per ring op en bekijk de vorm regelmatig van alle kanten zodat je de vorm onder controle houdt.
Soepele kleiplaten: Rol een gelijkmatige kleiplaat uit van ongeveer 8 mm dik. Monteer de kleiplaat met krasjes en water op de bodem. Verstevig de naad onderaan door er een redelijk dikke kleirol in te boetseren.

Bij het afwerken van de bodem schraap je die extra dikte aan de buitenkant weg zodat je overal een gelijke wanddikte bekomt.
Je kan ook pinchen om de extra dikte eruit te knijpen in plaats van schrapen.

Bodemplaat met afgeronde hoeken; kleirol ingedrukt langs de rand als basis voor de wandopbouw.

Bodemplaat voor start opbouwen met kleirollen

Opbouw met kleiplaten: Kleirol in de hoek gedrukt tegen wand en bodem als vulling voor een ronde binnenradius.

Kleirol egaal aangewerkt met de wand tot één geheel met wand en bodem.

Binnenzijde gladstrijken met rubberen rib of lomer; houten blokje als vlakke steun langs buitenkant.

Wand en bodem afwerken

Maak de wand glad en breng eventueel textuur aan.
Laat de schaal even drogen en wanneer die lederhard is, kan je de bodem afwerken.
Draai de schaal om op een kussen en rond de onderkant af met je vingers of met een lomer.
Snijd eventueel eerst een stukje klei weg zodat je de onderkant gemakkelijker kan afronden.

Handvaten

Werk je schaal af met handvaten. Monteer de handvaten best wanneer ze lederhard zijn.

Close‑up van wand‑bodemnaad; houten spateltje strakt de buitenkant van een rechthoekige rode ovenschaal.

Gebruik houten spatel om stukje klei langs de onderkant weg te halen.

Afgetekend profiel op metalen plaatje voor het afronden van de buitenste wand‑bodemovergang op de schaal.

In profiel gesneden metalen plaatje vormt en verzacht de buitenste wand‑bodemovergang op de schaal.

Metalen lomer schraapt extra dikte weg aan de buitenkant van de wand‑bodemovergang.

Decoratieopties

Je kan de lederharde schaal eventueel beschilderen met engobes.
Je kan ook kiezen om textuur aan te brengen met stempels of met boetseerhoutjes.
Je kan de schaal ook heel sober houden en aan de buitenkant bijvoorbeeld werken met het contrast tussen glazuurde delen (glanzend) en ongeglazuurde delen (afplakken met papiertape).

Glazuren

Glazuur je schaal na de biscuitbak met laagbakglazuur dat we speciaal voor deze opdracht hebben aangemaakt.

Tips en aandachtspuntjes

Vermijd scherpe hoeken en hou de kleiwand overal even dik.

Werkte je met kleiplaten? Let dan op verdikkingen in de hoeken waar je een verstevigingsrolletje aanbracht. Schraap die extra dikte aan de buitenkant weg wanneer je de bodem afrondt of pinch deze regelmatig uit.

Schema: kleirol in de hoek en de juiste, ruime afronding van de binnen- en buitenhoek aangeduid.

Schema: kleirol in de hoek en de juiste, ruime afronding van de binnenhoek aangeduid.

Gebruik van je schaal

Je aardewerken schaal is geschikt om er gerechten in klaar te maken in de oven. Laat je schaal best gelijkmatig opwarmen in de oven. Zet geen halflege schaal in de oven. Vul ze best goed, zo warmt ze overal gelijk op. Voor je restjes kan je best kleinere schalen gebruiken.
Was aardewerk met de hand af. Gebruik liever geen afwasmiddel en laat het aardewerk goed drogen om schimmelen te voorkomen. Laat de schaal bijvoorbeeld een dag op een rooster staan voor je die in de kast zet.
De glazuurlaag op het aardewerk zal door uitzetten tijdens het verhitten craqueleren. Dit is volstrekt normaal bij aardewerk. Je poreuze schaal kan niet in de microgolfoven en is door de poreuze oppervlakte niet geschikt voor het bewaren van voedsel in de vriezer.

Variaties

Ovenschaal met deksel
Meerdere kleine schaaltjes voor bijgerechten

Set ovenschaaltjes met engobepatronen en transparant glazuur; handgemaakt, ovenklaar.

Foto: Atelier-K! testjes

Extra info: kleisoorten, gebruik, vormen en risico’s

Kleisoorten en gebruik

Poreus aardewerk / terracotta

Stook: ruwbak rond 1000 °C, glazuur 1040-1060 °C.
Gebruik: traag opwarmen in een koude oven. Liever on- of dun geglazuurd. Niet in de diepvries. Neemt water en vet op.
Glazuur: dun aanbrengen voor minder spanning. Vermijd plassen en dikke randen.

Steengoed (dicht gesinterd)

Stook: 1200-1300 °C.
Gebruik: beste allround voor ovens. Lage wateropname, sterk, hygiënisch. Let op glazuurfit en gelijkmatige wanddikte.
Glazuur: dun en passend. Test op haarlijntjes. Kies glazuren met lage thermische uitzetting.

Flameware / cordieriet-rijke body

Stook: speciale receptuur, hogere sintering.
Gebruik: voor kookplaat of open vlam. Niet nodig voor gewone ovens, wel voor extreme temperatuurschok.

Thermische uitzetting (CTE)

Klei en glazuur zetten verschillend uit bij warmte en krimpen bij afkoelen. Het doel: glazuur dat net iets minder uitzet dan de klei, zodat het na afkoelen licht in compressie staat. Dat geeft een stevig geheel.
Te hoge uitzetting glazuur t.o.v. de klei → trekspanning in het glazuur → craquelé.
Te lage uitzetting glazuur (veel compressie) → risico op afschilferen aan randen of scherpe overgangen.
Praktisch: dun glazuren vermindert spanningsverschillen, zeker op randen en hoeken.

Risico’s door vorm

Grote vlakke bodems en brede schalen bouwen meer spanning op.
Scherpe hoeken of plots wisselende diktes zijn breukgevoelig.
Dikke randen koelen sneller af dan de bodem en kunnen chips geven.
Handvatten werken als koude of hete brug, maak zachte aansluitingen.

Schema: afgeronde binnenhoek (groen) versus scherpe hoek (rood) voor betere spanningsverdeling.

Makkelijke crashtesten

Altijd oogbescherming. Test boven een lege gootsteen of buiten. Begin met kleine stappen.
Thermoshock warm → koud: verwarm het werk 120-150 °C gedurende 30 min. Dompel in koel kraanwater. Check op ping-geluid, haarscheurtjes of randchips. Verhoog stapsgewijs naar 180-200 °C als het goed gaat.
Koud water op heet glazuur: haal de schaal op 150-180 °C uit de oven. Giet een kop koud water in het midden. Kijk en luister. Herhaal met hogere temperatuur als het standhoudt.
Koelkast → oven: zet het werk 1 uur in de koelkast. Plaats dan in een oven op 100-120 °C en bouw rustig op. Niet doen met terracotta of werk met duidelijke poriën.
Inkt- of theetest op craquelé: wrijf na een schoktest wat kleurstof of thee over het glazuur. Spoel af. Donkere lijntjes = craquelé.
Wateropname-check: weeg het droge werk. Laat 24 uur in water staan. Dep droog en weeg opnieuw. Meer dan ~1-2% bij steengoed wijst op open poriën. Vermijd dan snelle temperatuurwissels.

Snelle keuzehulp

Dagelijks ovenwerk: steengoed met goed passende glazuren, dun aangebracht.
Rustig, traditioneel koken: terracotta. Altijd koud in de oven starten. Dun glazuur of ongeglazuurd.
Directe vlam of inductie-adapter: alleen flameware.

SUCCES!

love, create and be authentic